Ghi nguồn bảng hình là việc chỉ rõ bảng, hình hoặc số liệu trong bài được tự tạo, phỏng theo hay sao chép từ tài liệu nào, kèm thông tin bản quyền nếu cần. Theo APA 7, phần này nằm trong dòng ghi chú ngay dưới bảng hoặc hình, đồng thời nguồn gốc phải có trong danh mục tài liệu tham khảo.
Bài viết đi theo thứ tự bạn thực sự cần làm: xác định quyền sử dụng, viết ghi chú nguồn, trích dẫn dữ liệu thứ cấp, rồi đối chiếu quy định riêng của trường hoặc tạp chí. Các ví dụ đều dùng tác giả, tạp chí và bộ dữ liệu giả định để minh họa.
Tóm tắt nhanh: trước khi ghi nguồn, hãy xác định bảng hay hình của bạn thuộc nhóm tự tạo, phỏng theo hay sao chép nguyên.
Hai nhóm sau cần ghi chú nguồn và có thể cần xin phép; dữ liệu thứ cấp được trích như một tài liệu riêng.
Xác định quyền sử dụng trước khi ghi nguồn bảng hình
Nhiều người nghĩ chỉ cần ghi nguồn là đủ, nhưng ghi nguồn và quyền sử dụng là hai việc khác nhau. Ghi nguồn giúp bạn tránh đạo văn, còn quyền sử dụng liên quan đến bản quyền của tác giả hoặc nhà xuất bản. Luận văn thường được lưu ở thư viện số của trường nên cũng cần lưu ý điểm này.
Ba nhóm bảng hình thường gặp
- Tự tạo: bảng kết quả từ dữ liệu bạn thu thập, sơ đồ mô hình bạn tự vẽ. Không cần trích dẫn, nhưng nhiều trường yêu cầu dòng “Nguồn: tác giả tổng hợp” hoặc tương đương.
- Phỏng theo: bạn vẽ lại hoặc chỉnh sửa bảng, hình của người khác, chẳng hạn thêm biến hay rút gọn cột.
- Sao chép nguyên: bạn dùng lại đúng bảng hay hình như bản gốc, kể cả khi chụp màn hình.
Giấy phép Creative Commons và phạm vi công cộng
Nhiều bài báo truy cập mở dùng giấy phép Creative Commons. Mỗi loại cho phép mức độ sử dụng khác nhau, nên bạn cần đọc dòng giấy phép trên trang bài báo trước khi đưa hình vào luận văn.
| Loại giấy phép | Được dùng lại? | Được chỉnh sửa? | Ghi chú khi dùng |
|---|---|---|---|
| CC BY | Có, kể cả mục đích thương mại | Có | Ghi tác giả và giấy phép |
| CC BY-NC | Có, phi thương mại | Có | Luận văn thường được xem là phi thương mại, vẫn nên kiểm tra |
| CC BY-ND | Có | Không | Không được phỏng theo, chỉ dùng nguyên bản |
| Phạm vi công cộng | Có | Có | Ghi “In the public domain” |
| Không rõ giấy phép | Cần xin phép | Cần xin phép | Ưu tiên tự vẽ lại từ số liệu gốc |
Nếu không chắc chắn, cách an toàn là tự xây dựng bảng từ số liệu trong bài gốc và ghi “phỏng theo”. Các nguyên tắc về trung thực khi sử dụng tài liệu của người khác được Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ tổng hợp tại trang nghiên cứu có trách nhiệm.
Cách viết ghi chú nguồn dưới bảng và hình theo APA 7
Theo APA 7, số bảng in đậm và tên bảng in nghiêng nằm phía trên, còn phần ghi chú đặt ngay dưới bảng hoặc hình. Ghi chú bắt đầu bằng chữ Note in nghiêng, theo sau là dấu chấm. Hướng dẫn đầy đủ có tại trang Tables and Figures của APA Style.
Mẫu “From” và “Adapted from”
Bạn dùng From khi sao chép nguyên và Adapted from khi phỏng theo. Phần ghi chú bản quyền (copyright attribution) gồm tiêu đề bài trong ngoặc kép và viết hoa kiểu tiêu đề, tác giả, năm, tạp chí, số tập, số kỳ, trang và DOI. Hai ví dụ minh họa dưới đây dùng nguồn giả định:
- Note. Adapted from “Perceived Risk and Mobile Wallet Adoption,” by H. Bauer and T. Silva, 2020, Journal of Retail Technology, 7(1), p. 22 (https://doi.org/10.xxxx/jrt.2020.071). CC BY 4.0.
- Note. From Consumer Decisions in Digital Markets (p. 85), by A. Lindgren, 2019, Northbridge Academic Press. Copyright 2019 by Northbridge Academic Press. Reprinted with permission.
Trong Word, chữ Note, tên tạp chí, số tập và tên sách được in nghiêng. Khi viết luận văn tiếng Việt, nhiều trường cho phép Việt hóa thành “Ghi chú. Phỏng theo Bauer và Silva (2020)” hoặc “Nguồn: Bauer và Silva (2020)”. Dù dùng dạng nào, Bauer và Silva (2020) vẫn phải có mục đầy đủ trong danh mục.
Bảng hình do chính bạn tạo ra
Bảng kết quả chạy từ dữ liệu khảo sát của bạn không cần trích dẫn theo APA. Tuy vậy, mẫu trình bày của nhiều trường ở Việt Nam yêu cầu dòng nguồn như “Nguồn: kết quả xử lý dữ liệu của tác giả”. Nếu sơ đồ mô hình được xây dựng dựa trên lý thuyết của người khác, hãy ghi rõ “tác giả đề xuất dựa trên” kèm trích dẫn.
Trích dẫn dữ liệu thứ cấp và bộ dữ liệu
Số liệu lấy từ báo cáo, niên giám hay cơ sở dữ liệu trực tuyến cũng là nguồn cần ghi. Điểm khác là bạn trích tài liệu chứa số liệu đó, không trích chung chung tên cơ quan hay trang web.
Số liệu từ báo cáo đã công bố
Khi bảng của bạn tổng hợp số liệu từ một báo cáo thường niên, dòng ghi chú nên nêu tên báo cáo và năm, ví dụ “Data from Annual Banking Report 2022, by Regional Statistics Office, 2023”. Nếu số liệu lấy từ nhiều năm, hãy liệt kê đủ các báo cáo thay vì chỉ ghi năm mới nhất.
Bộ dữ liệu công bố trực tuyến
APA 7 có mẫu riêng cho bộ dữ liệu, với nhãn [Data set] đặt trong ngoặc vuông sau tên. Ví dụ minh họa: Regional Statistics Office. (2023). Household living standards survey 2022 (Version 1.1) [Data set]. https://www.example-rso.org/hlss2022. Trong văn bản, bạn trích như thường lệ: (Regional Statistics Office, 2023).
Nếu bộ dữ liệu có điều khoản sử dụng hoặc yêu cầu bảo mật, hãy tuân thủ cả cách trích lẫn cách trình bày. Phần lưu trữ và chia sẻ dữ liệu có trách nhiệm được bàn kỹ hơn trong bài đạo đức nghiên cứu và bảo vệ dữ liệu.
Đối chiếu quy định của trường và tạp chí
Quy định về vị trí và cách viết dòng nguồn khác nhau khá nhiều. Có trường đặt “Nguồn:” ngay dưới bảng, căn trái, chữ nhỏ hơn thân bài; có tạp chí yêu cầu ghi nguồn trong chú thích hình phía dưới. Vì vậy, bạn nên mở mẫu trình bày chính thức và làm đúng một kiểu cho toàn bộ luận văn.
Phần đánh số, đặt tiêu đề và lập danh mục bảng hình thuộc về định dạng, được hướng dẫn trong bài định dạng bảng và hình trong luận văn. Bài này chỉ tập trung vào phần nguồn gốc và quyền sử dụng.
Kinh nghiệm từ Luận Văn 360: lỗi chúng tôi gặp thường xuyên là sơ đồ khung lý thuyết được chụp từ bài báo nước ngoài và chỉ ghi tên tác giả, không có năm.
Khi người phản biện hỏi, học viên khó giải thích hình đã được chỉnh sửa những gì. Hãy vẽ lại sơ đồ, ghi “phỏng theo” và lưu bản gốc trong thư mục minh chứng.
Khi luận văn có nhiều bảng, hình lấy từ tài liệu khác, dịch vụ rà soát trích dẫn và tài liệu tham khảo của Luận Văn 360 có thể giúp bạn kiểm tra cách ghi nguồn bảng hình và đối chiếu với danh mục. Việc xin phép bản quyền và kiểm chứng nguồn gốc vẫn thuộc trách nhiệm của tác giả.
Lỗi thường gặp khi ghi nguồn bảng hình
Bảng dưới đây so sánh cách ghi chưa đạt với cách ghi nên dùng, giúp bạn tự soát nhanh từng bảng, hình trong bài.
| Cách ghi chưa đạt | Vấn đề | Cách ghi nên dùng |
|---|---|---|
| Nguồn: Internet | Không truy xuất được | Ghi tác giả, năm và mục đầy đủ trong danh mục |
| Nguồn: Google Scholar | Đây là công cụ tìm kiếm, không phải nguồn | Ghi tài liệu cụ thể đã tìm thấy |
| Nguồn: Bauer (2020) cho hình đã chỉnh | Không cho biết đã chỉnh sửa | Phỏng theo Bauer và Silva (2020) |
| Không ghi gì cho bảng tự tạo | Trái mẫu của nhiều trường | Nguồn: tác giả tổng hợp |
Chỉ ghi nguồn trong đoạn văn
Việc nhắc tác giả trong đoạn văn phía trên không thay thế cho dòng ghi chú. Bảng và hình có thể được người đọc xem riêng, nên mỗi đối tượng cần mang theo nguồn của mình.
Quên đưa nguồn vào danh mục
Mọi nguồn trong ghi chú bảng hình đều phải có trong danh mục. Bạn có thể soát mục này bằng checklist tài liệu tham khảo trước khi nộp.
Kết luận
Ghi nguồn bảng hình đúng cách gồm ba việc: xác định quyền sử dụng, viết ghi chú rõ là sao chép hay phỏng theo, và đảm bảo nguồn có trong danh mục. Dữ liệu thứ cấp cần được trích như một tài liệu riêng, và khi hướng dẫn của trường khác APA gốc thì hãy làm theo trường.
Để nắm thêm cách trích dẫn trong thân bài, bạn có thể đọc hướng dẫn trích dẫn APA cho người mới. Khi cần một lượt kiểm tra độc lập toàn bộ nguồn trong luận văn, hãy tìm hiểu dịch vụ rà soát trích dẫn, bảng hình và danh mục của Luận Văn 360.
